Սովետի «շարժիչը» շարքը պատմում է Խորհրդային Հայաստանի այն գործարանների մասին, որոնք արտադրանք էին տրամադրում ոչ միայն երկրի, այլև ողջ Խորհրդային Միության համար՝ Հայաստանը դարձնելով կարևոր կետ միութենական արդյունաբերական քարտեզի վրա։
«ԵրԱԶ» ավտոգործարանը մեծ ու աղմկոտ «շարժիչ» էր, որի յուրաքանչյուր պտույտ կերտվել էր մարդկանց ձեռքերի, մտքի ու միասնության ուժով։ Այս գործարանը պարզապես արտադրական օբյեկտ չէր․ այն ողջ երկրի համար հպարտության աղբյուր էր՝ մի վայր, որտեղ համադրվում էին արդյունաբերական առաջընթացն ու կոլեկտիվ աշխատանքի մշակույթը։
ԵրԱԶ-ում ձևավորված աշխատավանդույթները հիմնված էին ներգրավվածության և պատասխանատվության վրա։ Յուրաքանչյուր խնդիր ձգտում էին դարձնել հանրային քննարկման առարկա՝ ընդլայնված դիսպետչերական խորհրդակցությունների, ընդհանուր ժողովների և քաղաքական ուսուցման միջոցով։
Գործարանի կոլեկտիվի ուժը ոչ միայն արտադրական կարգապահության, այլև սոցիալական հոգատարության ու մարդկային վերաբերմունքի մեջ էր։ ԵրԱԶ-ի սոցիալական զարգացման համապարփակ պլանը ծառայում էր ոչ միայն աշխատանքային պայմանների բարելավմանը, այլև մարդկանց մեջ վստահություն ու նվիրվածություն սերմանելուն։ Աշխատակիցը պետք է զգար, որ գործարանը պարզապես աշխատանքի վայր չէ, այլ իր կյանքի կարևոր հանգրվաններից մեկն է, որտեղ գնահատվում է յուրաքանչյուրը։
Գործարանը շարժվում էր առաջ, որովհետև շարժվում էին մարդիկ՝ ոչ միայն մեխանիկորեն, այլև ոգով։ «ԵրԱԶ»-ը երբեք միայն մետաղ չէր ձուլում․ այն ձուլում էր համերաշխություն, պարտքի զգացում, արհեստավարժություն ու հպարտություն։
Վերակառուցման և տեխնոլոգիական վերազինման փուլերը
1970-ականներին Երևանի ավտոմոբիլային գործարանը, ժողովրդին հայտնի որպես «ԵրԱԶ», հայտնվեց վճռորոշ փուլի շեմին։ Գործարանը վերակառուցվում էր՝ նպատակ ունենալով զգալիորեն ընդլայնել իր արտադրական հնարավորությունները և բարձրացնել տեխնոլոգիական մակարդակը։ Վերակառուցման հիմնական փուլը մեկնարկեց 1970-ականների սկզբին և նպատակ ուներ 1976 թվականին գործարանի արտադրական հզորությունը կրկնապատկել։
Գործարանի տարածքում իրականացվում էին ինտենսիվ շինարարական աշխատանքներ․ բարձրացվում էին նոր մասնաշենքեր, տեղադրվում էին նորագույն սարքավորումներ, վերանայվում էին տեխնոլոգիական գործընթացները։
«Ինդուստրիալ Հայաստան» ամսագրում տպագրված «ԵրԱԶ երթը» վերնագրով հոդվածում գործարանի տնօրեն Ա. Հ. Դանիելյանը նշում է, որ առաջնահերթ նպատակ էր գործարանի վերակառուցման ավարտն ու պլանավորված հզորությունների հասնելը։ 1975 թվականին նախատեսվում էր շահագործման հանձնել գլխավոր հավաքման կոնվեյերը, իսկ մեկ տարի անց՝ ներկման արտադրամասը։ Այս ամենը պետք է իրականացվեր գործող արտադրության պայմաններում՝ պլանային առաջադրանքների աճի պարագայում։
Վերակառուցման ընթացքում կարևոր դեր ուներ նաև նոր ավտոմոբիլի՝ ԵրԱԶ-3730-ի նախագծումը և սերիական արտադրության նախապատրաստումը։ Նոր մեքենայի նախատիպերն արդեն անցել էին միջգերատեսչական փորձարկումներ։ Ըստ «Ինդուստրիալ Հայաստան»-ում տպագրված «Վերակառուցման օգուտը» հոդվածի՝ գործարանի տնօրեն Ա. Դանիելյանը նշել է, որ նոր մոդելը տեխնիկա-տնտեսական ցուցանիշներով համադրելի էր արտասահմանյան արտադրանքի հետ և նախատեսված էր փոխարինելու ԵրԱԶ–7623A մոդելին։ Ամբողջ նախապատրաստական աշխատանքներն իրականացվում էին «Նոր ավտոմոբիլին՝ Որակի պետական նշան» նշանաբանով։
Այս մոդելի վրա աշխատում էին թե՛ գործարանի կոնստրուկտորները, թե՛ Գլխավոր ավտոմոբիլաշինական գիտահետազոտական ինստիտուտի մասնագետները։
«Մենք հստակ գիտակցում էինք՝ եթե ուզում ենք ունենալ մրցունակ ավտոմեքենա, պետք է ստեղծենք այն սկզբից՝ նոր շասսի, նոր թափք, նոր հավաքման տեխնոլոգիաներ։ Դա հեշտ չէր, բայց մենք ոգևորված էինք․ դա յուրահատուկ վերածնունդ էր մեզ համար», — հիշում է մեքենաշինության բաժնի ինժեներ Գևորգ Կարապետյանը, ով մասնակցել էր ԵրԱԶ-3730-ի նախագծմանը։
Հատուկ ուշադրություն էր դարձվում արտադրական գործընթացների մեքենայացմանն ու ավտոմատացմանը։ Տեղադրվել էին նոր մամլիչներ, ավտոմատ և կիսաավտոմատ սարքավորումներ, ներդրվել էին հոսքային-մեքենայացված գծեր թափքի հանգույցների եռակցման համար։ Փորձարկվում էին նոր տեխնոլոգիաներ՝ ինչպես էլեկտրաֆորեզը դետալների ներկման, այնպես էլ ավտոմատ կոնդուկտորների կիրառումը՝ թափքի տանիքի եռակցման փուլում։ Այս լուծումներն էապես բարձրացրել էին աշխատանքի արտադրողականությունն ու արտադրանքի որակը։
Նոր տեխնոլոգիական լուծումները մի քանի անգամ բարձրացրել էին աշխատանքի արտադրողականությունը՝ ապահովելով արտադրության հոսքային և որակական առաջընթաց։
Գյուտարարություն և ռացիոնալիզատորական շարժում
Գործարանի առաջընթացում մեծ դեր ուներ ռացիոնալիզատորների և գյուտարարների շարժումը։ Նրանց բազմաթիվ առաջարկներ ապահովում էին հարյուր հազարավոր ռուբլիների խնայողություն։
Օրինակ՝ մեխանիկական տեղամասի բանվոր Լևոն Չոբանյանի առաջարկով ավտոմատացվեց խլացուցիչի ընդունիչ խողովակի ձևավորման գործընթացը, ինչը փոխարինեց ձեռքի աշխատանքը մեքենայականով։
«Մի օր նկատեցի, որ խլացուցիչի խողովակի ձևավորումն այնքան երկար էր տևում ձեռքով, որ մարդիկ հոգնում էին։ Առաջարկեցի ձևափոխել սարքը, և ավտոմատացման արդյունքում նույն գործն անում էինք չորս անգամ ավելի արագ», - պատմում էր նա։
Գյուտարար Թելման Հովհաննիսյանն էլ պատմում էր իր ստեղծած եռակցման աքցանների մասին, որոնք օգտագործվում էին դռների պատրաստման փուլում։ Այդ աքցանները պարզ էին, էժան ու բարձր արդյունավետություն ունեին, ինչը թույլ էր տալիս տարեկան խնայել մի քանի հազար ռուբլի։
Սոցիալիստական մրցում և արդյունքների գերազանցում
Գործարանի կոլեկտիվը ներգրավված էր սոցիալիստական մրցության մեջ՝ ստանձնելով պլանից դուրս արտադրական պարտավորություններ։ Աշխատանքի արտադրողականությունը 1973-ի համեմատ բարձրացել էր 3.6%-ով, իսկ որոշ արտադրամասեր պլանային առաջադրանքները կատարում էին ժամկետից շուտ։ Հավաքման արտադրամասը, իր երիտասարդ կոլեկտիվով, մշտապես գերազանցում էր մյուսներին արդյունքներով։
Վարպետ Վ. Սարգսյանի ղեկավարած խմբերն օրինակելի էին ոչ միայն արդյունքների, այլև ժամանակի արդյունավետ օգտագործման առումով։ Ըստ նրա՝ երբ աշխատում ես գիտակցությամբ, որ տասնյակ մարդիկ սպասում են այդ մեքենային իրենց գյուղերում, աշխատանքդ դառնում է պարտք։
1977 թվականին՝ տասներորդ հնգամյակի առաջին տարում, գործարանը հաջողությամբ կատարեց իր սոցիալիստական պարտավորությունները։ Նախորդ տարիների ընթացքում շահագործման էր հանձնվել շուրջ 11,500 քմ նոր արտադրական տարածք։ Տարեկան թողարկումը հասել էր 10,000 ավտոֆուրգոնի՝ 4,000-ով ավելի, քան 1974-ին։ Բոլոր սարքավորումները, հիմնականում կոնվեյերային համակարգերը, մոնտաժվել էին սեփական ուժերով։ Ավտոմատացվել էին բեռնման և բեռնաթափման գործընթացները՝ հասնելով 76.5% մեքենայացման մակարդակի։
Բացի ավտոֆուրգոնների արտադրությունից, գործարանը թողարկում էր պահեստամասեր, կոոպերացիոն դետալներ և լայն սպառման ապրանքներ։ 1976 թվականին իրացման պլանը կատարվել էր 102.6%-ով՝ ապահովելով 678 հազար ռուբլու եկամուտ։
Սոցիալական պայմաններ և նոր նախագծեր
Նախատեսվում էր կառուցել երկհարկանի նոր արտադրական մասնաշենք, որը պետք է բարձրացներ տարեկան թողարկման ծավալը մինչև 20,000 ավտոմեքենա։ Դանիելյանը, սակայն, ընդգծում էր, որ արտադրական հաջողությունը պետք է զուգակցվի սոցիալ-կենցաղային բարելավումներով․
«Գործարանը կոլեկտիվ է․ եթե մարդիկ չունեն բնակարան, եթե աշխատավայրի ճաշարանը հնացած է, եթե չեն կարող իրենց ընտանիքների համար հանգիստ կազմակերպել, ուրեմն արտադրողականություն չի կարող լինել»։
Արդյունավետության բարձրացմանը զուգահեռ մեծ ուշադրություն էր դարձվում աշխատակիցների սոցիալ-կենցաղային պայմաններին։ Իններորդ հնգամյակի ընթացքում բնակարան էին ստացել 253 ընտանիք, իսկ տասներորդում նախատեսվում էր ապահովել ևս 240-ը։ Կառուցվում էին նաև ճաշարան, ակումբ, իննհարկանի վարչական մասնաշենք։
Չնայած հաջողություններին՝ Դանիելյանը մատնանշում էր նաև խնդիրներ, որոնք կապված էին պլանային, մատակարարման և ֆինանսական հաստատությունների ոչ բավարար համակարգված աշխատանքի հետ։ Որոշ որոշումներ հաճախ կայացվում էին առանց գործարանի հնարավորությունները հաշվի առնելու։ Նրա կարծիքով անհրաժեշտ էր համակարգային մոտեցում՝ արդյունաբերական օղակների միջև աշխատանքի որակի բարձրացման միջոցով։
Այս խնդիրները, սակայն, ըստ Դանիելյանի, հաղթահարվում էին ոչ միայն տեխնոլոգիական արդիականացմամբ, այլև կադրային քաղաքականության բարելավմամբ։ Գործարանում ձևավորվում էր նոր մասնագիտական մշակույթ՝ հիմնված պատասխանատվության և թիմային աշխատանքի վրա։
1970-ականների երկրորդ կեսին Երևանի ավտոմոբիլային գործարանը վերածվել էր տեխնոլոգիական, արտադրական և սոցիալ-մշակութային վերափոխման օրինակելի հարթակի։ Հաղթահարելով կազմակերպչական, ինժեներական ու մարդկային ռեսուրսների դժվարությունները՝ գործարանն ապահովեց կայուն աճ և ամրապնդեց իր դիրքը ոչ միայն Հայաստանի, այլև ողջ ԽՍՀՄ-ի մեքենաշինական արդյունաբերության քարտեզում։
Այս ժամանակաշրջանը «ԵրԱԶ»-ի պատմության մեջ կարելի է համարել վերածննդի շրջան՝ երբ ոչ միայն մեքենաներ էին կառուցվում, այլև արժեքների և համախմբված աշխատանքի մշակույթ։