Եկեղեցու բակում նրան նկատում ես դեռ մուտքից առաջ։ Քարե աստիճանների մոտ, փոքրիկ սեղանի հետևում նստած կին է՝ շարած մոմերի կապոցների, մանրադրամների կողքին։ Նա այստեղ է այնքան վաղուց, որ այցելուներից շատերը նրան ճանաչում են առանց անունը իմանալու։ Ոմանք պարզապես գլխով բարևում են, ոմանք՝ մոտենում լուռ, վերցնում մոմը, վճարում ու հեռանում։
Նրա օրը սկսվում է այն ժամին, երբ բակը դեռ կիսադատարկ է։ Առաջին այցելուները սովորաբար շտապող մարդիկ են՝ աշխատանքի գնալուց առաջ եկեղեցի մտնողներ։ Կինը նույն հանգիստ շարժումով մեկնում է մոմը, վերցնում դրամը, երբեմն ուղղություն ցույց տալիս՝ որտեղ կարելի է մոմ վառել։ Նրա ձայնը ցածր է, խոսքը՝ կարճ։ Ավելորդ հարցեր չի տալիս, ավելորդ խոսքեր էլ չի ասում։
Տարիները նրա դեմքին թողել են նկատելի հետքեր՝ աչքերի շուրջ մանր գծեր, արևից մգացած մաշկ, ձեռքերի վրա մշտական աշխատանքի նշաններ։ Այդ ձեռքերը գրեթե ամբողջ օրը նույն շարժումն են անում՝ դասավորում, հաշվում, փոխանցում։ Երբ մարդկանց հոսքը դադարում է, նա ուղղում է սեղանին շեղված մոմերը, հավաքում թափված մոմի կտորները, մի կողմ դնում դատարկ տուփերը։
Մեր զրույցի ընթացքում պարզ է դառնում, որ եկեղեցին նրա համար միայն աշխատավայր չէ։ Օրվա մեծ մասն այստեղ անցկացնելով՝ նա արդեն տարբերակում է ժամերի ընթացքը զանգերի ձայնով, մարդկանց տրամադրությունը՝ քայլերից, տարվա եղանակները՝ բակի լույսից։ Ասում է՝ կան մարդիկ, ովքեր տարիներ շարունակ գալիս են նույն օրերին, նույն ժամերին։ Նրանցից ոմանց անունները գիտի, ոմանց՝ միայն դեմքով է ճանաչում։
Նրա ընտանիքում նույնպես վաղուց են հարմարվել այս ռիթմին։ Աղջիկը պատմում է, որ մայրը հաճախ տուն է վերադառնում արդեն երեկոյան, երբ օրը «մոմերի հոտով է ավարտվում»։ Թոռնիկները՝ դեռ փոքր, երբեմն գալիս են նրա մոտ՝ բակ, նստում կողքին ու խաղում մոմի դատարկ տուփերով։ «Մենք գիտենք, որ տատիկը եկեղեցում է աշխատում, բայց մեզ համար դա նաև տեղ է, որտեղ միշտ խաղաղ է»,- ասում է նրանցից մեկը։
Եկեղեցու մյուս աշխատակիցները նրան նկարագրում են որպես «անփոխարինելի ներկայություն»։ Տարիներ շարունակ նույն տեղում աշխատելով՝ նա դարձել է բակի մի տեսակ ուղղություն ցույց տվող կետ։ «Շատերն անգամ մեզ հարց չեն տալիս, ուղիղ նրան են մոտենում»,- նշում է եկեղեցու սպասավորը։ Մյուսը հավելում է, որ նրա հանգիստ բնավորությունը հաճախ փոխանցվում է նաև այցելուներին. «Մարդիկ շտապած գալիս են, բայց նրա հետ շփվելուց հետո կարծես դանդաղում են»։
Նա ինքն իր մասին խոսելիս չի շեշտադրում այս ամենը։ Պատմում է հանգիստ, կարծես հերթական աշխատանքային դրվագն է հիշում։ Ոչ դժգոհում է, ոչ էլ առանձնապես գոհունակություն արտահայտում։ Ասում է՝ սա իր առօրյան է:
Եկեղեցուց հեռանալիս թվում է, թե բակի տեսարանը առանց նրա ամբողջական չէր լինի։ Նա այնտեղի անբաժանելի մասն է՝ ինչպես քարե պատերը, մոմի հոտը կամ դռան առաջ վառվող լույսերը։ Եվ գուցե հենց այդ «աննշմարելի» ներկայությունն է միջավայրը ձևավորողներից մեկը։
