Բուլինգ, հոգեկան առողջության խնդիրներ, սոցիալական անապահովություն, առցանց վտանգներ․ երեխաների առջև ծառացած մարտահրավերները Հայաստանում տարեցտարի ավելի տեսանելի են դառնում։ Այս պայմաններում հատկապես կարևոր է հասկանալ, թե որքանով է արդյունավետ գործում երեխայի պաշտպանության համակարգը, և ինչ փոփոխություններ են սպասվում ոլորտում։ Այս և այլ հարցերի շուրջ զրուցել ենք Աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարության հավասար հնարավորությունների ապահովման վարչության երեխաների հիմնահարցերի բաժնի պետ Արևիկ Ստեփանյանի հետ։
-Այսօր Հայաստանում ո՞րն է երեխաների առջև կանգնած ամենամեծ հիմնախնդիրը։
-Այսօր Հայաստանում երեխաների առջև կանգնած ամենամեծ խնդիրը մեկ բառով նշել դժվար է, որովհետև մի քանի խնդիր իրար հետ կապված են։ Բայց եթե ընդհանուրացնենք, ապա հիմնական հիմնախնդիրը կարելի է համարել երեխաների անհավասար հնարավորությունները՝ հատկապես կրթության, հոգեկան առողջության, սոցիալական ապահովության և անվտանգ միջավայրի հասանելիության մեջ։
Կառանձնացնեմ հետևյալ խնդիրները․
- Աղքատություն և սոցիալական անհավասարություն
Շատ ընտանիքներ չեն կարողանում ապահովել երեխաների լիարժեք սնունդը, կրթությունը, առողջապահությունը կամ զարգացման հնարավորությունները։ Ակնհայտ է, որ մանկական աղքատությունը անմիջականորեն ազդում է կրթության, առողջության և ապագա հնարավորությունների վրա։ - Հոգեկան առողջություն և պատերազմի հետևանքներ
Վերջին տարիների պատերազմները, տեղահանությունը և ընդհանուր անորոշությունը մեծ ազդեցություն են ունեցել երեխաների հոգեբանական վիճակի վրա։ - Կրթության որակ և հասանելիություն
Քաղաքային ու գյուղական համայնքների միջև դեռ մեծ տարբերություն կա։ Կան խնդիրներ՝ կապված ֆունկցիոնալ գրագիտության, դպրոցների պայմանների և լրացուցիչ աջակցության հասանելիության հետ։ Առողջապահության հասանելիություն
Շատ ընտանիքներ ժամանակին բուժօգնություն ստանալ չեն կարողանում՝ ֆինանսական կամ տարածքային խնդիրների պատճառով, ինչը հատկապես վտանգավոր է երեխաների համար։Եթե հարցին մեկ նախադասությամբ պատասխանեմ, ապա կասեի․
Հայաստանում երեխաների ամենամեծ խնդիրը հավասար և անվտանգ զարգացման հնարավորությունների պակասն է։
Դա ներառում է ոչ միայն նյութական վիճակը, այլ նաև կրթությունը, հոգեկան առողջությունը, ընտանիքի կայունությունը և ապագայի նկատմամբ վստահությունը։Ահա այս հիմնախնդիրների հաղթահարման ուղղությամբ է, որ պետությունը ստանձնել է իրականացնել մեծածավալ բարեփոխում երեխայի պաշտպանության համակարգում։
-Արդյոք ճիշտ է, որ ներկայումս ընթանում են փոփոխություններ երեխաների պաշտպանության եռաստիճան համակարգում։ Ի՞նչ փուլում են այդ բարեփոխումները։
-Այո, ինչպես արդեն նախորդիվ նշեցի։ Դեռևս 2017 թվականից սկսած ոլորտի լավագույն փորձագետների հետ քննարկմամբ մշակվել և 2025 թվականի հոկտեմբերի 22-ին ընդունվել է «Երեխայի իրավունքների և պաշտպանության համակարգի մասին» ՀՕ-364-Ն օրենքը։ ՀՀ վարչապետի 2026 թ. փետրվարի 10-ի N 101-Ա որոշմամբ հաստատվել է «Երեխայի իրավունքների և պաշտպանության համակարգի մասին» և «Հայաստանի Հանրապետության ընտանեկան օրենսգրքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու մասին» օրենքների կիրառումն ապահովող միջոցառումների ցանկը և ժամանակացույցը հաստատելու մասին» որոշումը։ Իրավական ակտերը ընդունվելու են 24 ամսվա ընթացքում։
Հիմնական փոփոխություններն են՝
- Վերահաստատվել և ամրապնդվել է պետության դերը՝ որպես երկրում երեխայի իրավունքների ապահովման հիմնական պատասխանատու, ինչը կիրականացվի լիազորությունների՝ համայնքներին պատվիրակման, և պատվիրակված լիազորության վերահսկողության միջոցով, հիշեցնեմ, որ մինչ այժմ համայնքներում երեխաների պաշտպանության հիմնական պատասխանատվությունը փաստացի կրում են խնամակալության և հոգաբարձության հանձնաժողովները, որոնց գործունեության անարդյունավետության մասին բազմաթիվ տեղական և միջազգային զեկույցներ կան:
- Ուժեղացվել է համայնքներում երեխայի պաշտպանության իրականացման հիմքերը՝ համայնքներում վարձատրվող մասնագիտական համակարգի ներդրման միջոցով, ինչը հնարավորություն կտա մասնագիտական ձևով իրականացնել ոչ միայն բացահայտումն ու արձագանքը երեխայի պաշտպանության (օր.՝ բռնության) դեպքերին, այլ նաև՝ կանխարգելումը։ Նոր փոփոխությունները սոցիալական աշխատողներին տալիս են երեխաների պաշտպանության ամբողջ գործընթացը ընդգրկող հստակ և ամբողջական լիազորություններ։ Նրանց պարտականությունների շրջանակում ներառվում են
- Դեպքերի բացահայտումն ու գնահատումը
- Տնայցերի միջոցով մշտադիտարկումը
- Երեխային անհրաժեշտ ծառայությունների ուղղորդումը՝ առողջապահության, կրթության և սոցիալական աջակցության ոլորտներում
- Երեխայի պաշտպանության պլանի մշակումը և դրա արդյունավետ իրականացման վերահսկումը
- Ընտանիքի և երեխայի հետ աշխատանքը
- Հաստատություններից ընտանիք վերադարձի գործընթացի համակարգումը
- Խնամատարության և որդեգրման նկատմամբ վերահսկողությունը
- Դատարաններում երեխայի շահերի պաշտպանությանը մասնակցությունը
- Սահմանվել և հստակեցվել են մարզպետների աշխատակազմերում (Երևանի քաղաքապետարանում) երեխայի պաշտպանության հետ կապված լիազորությունները և դրանց մասնագիտական բնույթն ու դրանից ելնելով՝ մասնագիտական հաստիքի անհրաժեշտությունը,
- Սահմանվել է բուլինգ հասկացությունը և ամրագրվել, որ պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմիններն ու դրանց կազմակերպությունները ձեռնարկելու են արձագանքող և կանխարգելիչ միջոցառումներ երեխայի բուլինգի կանխարգելման, բացահայտման, ինչպես նաև բուլինգի վտանգի տակ գտնվող կամ ենթարկված երեխաների պաշտպանության ու վերականգնման համար անհրաժեշտ մեխանիզմներ ստեղծելու ուղղությամբ (օրինակ՝ եթե լինի բուլինգի կասկած, արդեն կլինեն հստակ դերակատարներ հայտնաբերման, ուղղորդման և աջակցության համար),
- Ամրագրվել է, որ յուրաքանչյուր երեխա իրավունք ունի, որ իր այլընտրանքային խնամքի ձևը և դրա նշանակման կամ իրականացման մասին որոշումը պարբերաբար վերանայվի՝ հաշվի առնելով նրա կարծիքը և լավագույն շահերը ( օրինակ՝ այն երեխաները, որ մանկատանն են խնամք ստանում՝ օրենքի ուժով հնարավորություն կունենան փոխելու իրենց խնամքի եղանակը՝ պարբերական գնահատումների արդյունքում)
Հանվել է տարիքային սահմանափակումը երեխայի կարծիքը հաշվի առնելու համար և երեխան մասնակցում է իրեն վերաբերող հարցերի քննարկմանը իր զարգացող ունակություններին և աստիճանաբար աճող ինքնավարությանը համապատասխան:
-Գործող եռաստիճան համակարգը որքանո՞վ է արդյունավետ գործում, և ի՞նչ հիմնական խնդիրներ են այսօր արձանագրվում դրա շրջանակում։
-Ներկայում համայնքներում երեխաների պաշտպանության հիմնական պատասխանատվությունը փաստացի կրում են խնամակալության և հոգաբարձության հանձնաժողովները (ԽՀՀ), որոնց գործունեության անարդյունավետության մասին բազմաթիվ տեղական և միջազգային զեկույցներ կան։
-Վերջին տարիներին երեխաների իրավունքների խախտումների ի՞նչ միտումներ եք նկատում։
Վերջին տարիներին Հայաստանում երեխաների իրավունքների խախտումների ոլորտում մի քանի մտահոգիչ միտումներ են առանձնանում․
- Բռնության դեպքերի աճ
- Հոգեկան առողջության խնդիրների խորացում
- Առցանց միջավայրում երեխաների խոցելիություն։
-Որքանո՞վ են երեխաների խնդիրները տեսանելի հասարակության և մեդիայի համար։
-Ներկայում, հասարակությունն սկսել է ավելի բաց խոսել երեխաների իրավունքների մասին, դպրոցներում ու մեդիայում թեման ավելի տեսանելի է դարձել, և շատ դեպքեր, որոնց մասին նախկինում չէր խոսվում, հիմա արդեն դառնում են հանրային քննարկման թեմա։
-Ի՞նչ հիմնական կառույցներ են զբաղվում երեխաների իրավունքների պաշտպանությամբ Հայաստանում։
-Հայաստանում երեխաների իրավունքների պաշտպանությամբ զբաղվում են թե՛ պետական, թե՛ միջազգային և հասարակական կառույցները։ Ամենակարևորներն են՝ ՄԻՊ, ՀՀԱՍՀՆ, ԿԳՄՍՆ, ՏԿԵՆ, ՆԳՆ, երեխաների պաշտպանության տեղական ՀԿ-ներ։
-Երբ երեխայի իրավունքները խախտվում են, ինչպիսի՞ ընթացակարգ է գործարկվում։
-Հայաստանում, երբ երեխայի իրավունքների խախտման մասին տեղեկություն է ստացվում, սովորաբար գործարկվում է մի քանի փուլից բաղկացած պաշտպանական ընթացակարգ։ Այն կախված է խախտման տեսակից՝ բռնություն, անտեսում, շահագործում, կրթության իրավունքի խախտում և այլն։
Ընդհանուր ընթացակարգը հետևյալն է․
Տեղեկացման կամ ահազանգի փուլ
Խախտման մասին կարող են հայտնել՝ ծնողները, ուսուցիչները, բժիշկները, հարևանները, երեխան անձամբ, կամ ցանկացած քաղաքացի։
Ռիսկի գնահատում՝ սոցիալական աշխատողները կամ համապատասխան մարմինները գնահատում են՝
- արդյոք երեխան վտանգի մեջ է,
- որքան հրատապ է միջամտության անհրաժեշտությունը,
ինչպիսի աջակցություն է անհրաժեշտ։
Անմիջական պաշտպանության միջոցներ
Եթե կա բռնության կամ կյանքի/առողջության վտանգ, կարող են՝- երեխայի ժամանակավոր հեռացում վտանգավոր միջավայրից
- երեխային տեղավորում ճգնաժամային կենտրոնում,
- ոստիկանության ներգրավում
- բժշկական և մասնագիտական ծառայությունների տրամադրում։
Իրավական գործընթաց
Եթե կա հանցագործության կասկած (օրինակ՝ ֆիզիկական կամ սեռական բռնություն), սկսվում է քրեական վարույթ։
Ներգրավվում են՝ ոստիկանությունը, քննչական մարմինները, դատախազությունը, հոգեբաններ և սոցիալական աշխատողներ։
Վերականգնողական և սոցիալական աջակցություն
Երեխային և ընտանիքին կարող են տրամադրվել՝- հոգեբանական, իրավաբանական աջակցություն,
- սոցիալական ծառայություններ,
կրթական աջակցություն,
Վերահսկողություն և հետագա մշտադիտարկում
Սոցիալական ծառայությունները որոշ ժամանակ հետևում են՝- արդյոք վտանգը վերացել է,
- երեխան կրկին խախտումների չի ենթարկվում,
- ընտանիքը ստանում է անհրաժեշտ աջակցություն։
-Ի՞նչ դեր ունեն ընտանիքն ու դպրոցը երեխաների իրավունքների պաշտպանության գործում։
-Ընտանիքն ու դպրոցը երեխաների իրավունքների պաշտպանության հիմնական և ամենաազդեցիկ միջավայրերն են։ Եթե այս երկու օղակները ճիշտ են գործում, շատ խախտումներ հնարավոր է կանխել դեռ սկզբնական փուլում։
Երբ ընտանիքն ու դպրոցը համագործակցում են, երեխան իրեն ավելի պաշտպանված և լսված է զգում։ Իսկ երբ այդ համագործակցությունը բացակայում է, երեխայի իրավունքների խախտումները հաճախ երկար ժամանակ մնում են աննկատ։ Այսինքն՝ ընտանիքը երեխայի առաջին պաշտպանն է, իսկ դպրոցը՝ նրա անվտանգության և զարգացման երկրորդ կարևոր հենարանը։
-Լրագրողները որքանո՞վ են պահպանում «չվնասելու» սկզբունքը։
-Հայաստանում լրագրողները վերջին տարիներին ավելի հաճախ են խոսում «չվնասելու» սկզբունքի մասին, բայց գործնականում դրա պահպանումը դեռ անհավասար է։ Կան և՛ պատասխանատու օրինակներ, և՛ լուրջ խախտումներ։
«Չվնասելու» սկզբունքը նշանակում է, որ հատկապես երեխաների, բռնության զոհերի կամ խոցելի մարդկանց մասին լուսաբանելիս լրագրողը պետք է չխորացնի նրանց ցավը, վտանգը կամ հանրային խարանը։
Հիմնական խնդիրները, որոնք դեռ նկատվում են՝
- Երեխաների ինքնության բացահայտում
- Սենսացիոն ներկայացում
- Երեխայի կրկնակի տրավմատիզացում
- Սոցիալական մեդիայի բացասական ազդեցություն
-Եթե մեկ բան կարողանայիք փոխել այս ոլորտում, ի՞նչը կլիներ դա։
-Կանխարգելման մշակույթի ձևավորումը, որը կնպաստի ինչպես պատասխանատվության, այնպես էլ վաղ արձագանքման մեխանիզմների զարգացմանը։
-Ի՞նչ ուղերձ ունեք ծնողներին և հասարակությանը:
-Շատ սիրեն իրենց երեխաներին, լսեն, հարգեն ու պաշտպանեն, սովորեցնեն նաև հարգել դիմացինի իրավունքները։
Որպես կոչ՝ չլռեն, բարձրաձայնեն «նույնիսկ աննշան» թվացող մտահոգությունը՝ կյանքեր փրկելու նպատակով։